TRẢ LỜI NGẮN
- Mất ngủ và thiếu ngủ có thể làm giảm chú ý, khả năng học, trí nhớ làm việc và tốc độ phản ứng vào ngày hôm sau.
- Khi chú ý kém, thông tin không được ghi nhận tốt ngay từ đầu nên người bệnh có thể cảm thấy “nhớ kém” dù cơ chế không nhất thiết là bệnh thoái hóa thần kinh.
- Không có cơ sở để tự kết luận “mất ngủ gây Alzheimer”. Hay quên tăng dần, lú lẫn hoặc giảm khả năng sinh hoạt cần được đánh giá riêng.
Giấc ngủ không phải nút “lưu trí nhớ” đơn giản. Khi ngủ thiếu hoặc ngủ chập chờn, sự tỉnh táo và khả năng tập trung ban ngày thường giảm. Điều đó làm cả quá trình tiếp nhận, giữ và gọi lại thông tin trở nên khó hơn.
Mất ngủ kéo dài có thể ảnh hưởng trí nhớ theo ba bước
Khó tập trung khi tiếp nhận
Khi mệt và buồn ngủ, bạn dễ bỏ sót chi tiết trong cuộc trò chuyện, quên vừa đặt đồ ở đâu hoặc phải đọc lại cùng một đoạn nhiều lần.
Trí nhớ làm việc bị quá tải
Khả năng giữ tạm thông tin để tính toán, lập kế hoạch hoặc làm nhiều bước liên tiếp có thể kém đi, nhất là trong ngày làm việc kéo dài.
Chậm nhớ ra thông tin
Bạn có thể mất nhiều thời gian hơn để nhớ tên, lịch hẹn hoặc việc cần làm. Tình trạng thường rõ hơn khi đi kèm căng thẳng, lo âu hoặc lịch ngủ thất thường.
Hay quên do mất ngủ khác gì suy giảm trí nhớ tiến triển?
Ngày Alzheimer Thế giới 21/9 là dịp để nhắc đến việc nhận biết sớm và giảm kỳ thị, nhưng không nên dùng mốc này để gây sợ hoặc gán mọi biểu hiện hay quên cho Alzheimer. Mất ngủ có thể liên quan thay đổi nhận thức ban ngày; điều đó không chứng minh mất ngủ là nguyên nhân trực tiếp gây Alzheimer.
Hay quên còn có thể liên quan căng thẳng, trầm cảm, thuốc đang dùng, rượu hoặc chất kích thích, đau kéo dài, rối loạn tuyến giáp, thiếu hụt dinh dưỡng, ngưng thở khi ngủ, bệnh thần kinh và nhiều nguyên nhân khác. Đánh giá đúng cần xem diễn tiến, mức ảnh hưởng chức năng và dấu hiệu đi kèm.
ĐỪNG TỰ CHẨN ĐOÁN QUA MỘT TRIỆU CHỨNG
“Hay quên” là lý do để tìm nguyên nhân, không phải tên bệnh.
Nếu quên chủ yếu xuất hiện sau những đêm ngủ kém và đỡ khi nghỉ ngơi, nguyên nhân liên quan giấc ngủ có thể đáng cân nhắc. Nếu quên tăng dần, lặp lại, làm sai lệch sinh hoạt hoặc kèm thay đổi hành vi, cần đánh giá sớm hơn.
Khi nào cần đánh giá chuyên môn sớm hoặc đi cấp cứu?
Tiến triển theo thời gian: lú lẫn hoặc hay quên tăng dần, lặp lại cùng câu hỏi, lạc ở nơi quen thuộc hoặc thay đổi rõ tính cách/hành vi.
Ảnh hưởng chức năng: quên thuốc, thanh toán, cuộc hẹn quan trọng, thao tác quen thuộc hoặc không còn tự quản lý sinh hoạt như trước.
Dấu hiệu thần kinh xuất hiện đột ngột: méo miệng, yếu/tê một bên, nói khó, nhìn mờ, mất thăng bằng hoặc đau đầu dữ dội. Gọi cấp cứu 115.
Tâm trạng nguy hiểm: trầm cảm nặng, tuyệt vọng hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân cần được hỗ trợ khẩn cấp; không để người bệnh ở một mình.
Buồn ngủ gây mất an toàn: ngủ gật khi lái xe, vận hành máy hoặc làm việc trên cao. Dừng hoạt động nguy hiểm và đi đánh giá.
Nghi ngưng thở khi ngủ: ngáy to, ngưng thở được người nhà quan sát, thức giấc vì nghẹt thở hoặc đau đầu buổi sáng.
Các dấu hiệu đột ngột gợi ý đột quỵ là tình huống cấp cứu theo thời gian, không chờ “ngủ một đêm xem có hết không”. Với triệu chứng tiến triển nhưng không đột ngột, hãy sắp xếp đánh giá sớm và mang theo thông tin từ người thân nếu có.
CBT-I là gì và vì sao không chỉ là “ngủ sớm hơn”?
Hướng dẫn thực hành của American Academy of Sleep Medicine (AASM) đưa ra khuyến nghị mạnh đối với trị liệu nhận thức – hành vi đa thành phần cho mất ngủ (CBT-I) ở người lớn mắc mất ngủ mạn tính. Hướng dẫn cũng lưu ý vệ sinh giấc ngủ đơn thuần không nên được xem là một liệu pháp độc lập đủ dùng.
Dữ liệu thay vì phỏng đoán
Nhật ký ngủ giúp nhận diện giờ lên giường, thức dậy, thời gian tỉnh giữa đêm và hành vi bù ngủ đang duy trì vòng lặp.
Kiểm soát kích thích
Xây lại mối liên hệ giữa giường và giấc ngủ, đồng thời điều chỉnh thời gian nằm giường theo hướng dẫn phù hợp.
Giảm áp lực phải ngủ
Nhận diện suy nghĩ làm tăng cảnh giác, học cách phản hồi thực tế hơn và phối hợp kỹ thuật thư giãn.
Chuẩn bị gì để buổi đánh giá hiệu quả hơn?
Nhật ký ngủ 1–2 tuần: giờ lên giường, ước tính thời gian vào giấc, số lần thức, giờ dậy, ngủ trưa và mức buồn ngủ ban ngày.
Ví dụ về trí nhớ: ghi tình huống cụ thể thay vì chỉ nói “hay quên”, gồm thời điểm bắt đầu, tần suất và hậu quả trong sinh hoạt.
Thuốc và chất đang dùng: thuốc kê đơn, không kê đơn, thực phẩm bổ sung, cà phê, rượu và thời điểm sử dụng.
Thông tin từ người thân: ngáy, ngưng thở, thay đổi hành vi, lặp câu hỏi hoặc suy giảm chức năng mà người bệnh có thể không tự nhận ra.
Tại Y Đức Tâm An, người có mất ngủ kéo dài có thể bắt đầu bằng trao đổi triệu chứng, thói quen và mức ảnh hưởng ban ngày. Khi có dấu hiệu vượt quá phạm vi đánh giá ban đầu, phòng khám sẽ khuyến nghị hướng khám chuyên khoa hoặc cấp cứu phù hợp.
Đừng chỉ đếm số giờ ngủ — hãy đánh giá cả mức ảnh hưởng ban ngày.
Y Đức Tâm An · 44 Dương Quảng Hàm, phường Nghĩa Đô, Hà Nội · 08:00–18:00 hằng ngày.
Câu hỏi thường gặp
Mất ngủ có gây Alzheimer không?+
Không thể kết luận như vậy. Mất ngủ và thiếu ngủ có thể làm giảm chú ý, khả năng học và hiệu suất nhận thức ban ngày, nhưng suy giảm trí nhớ có nhiều nguyên nhân. Một mối liên hệ quan sát được không đồng nghĩa mất ngủ là nguyên nhân trực tiếp gây Alzheimer.
Ngủ lại đủ thì trí nhớ có cải thiện không?+
Nếu quên chủ yếu liên quan thiếu ngủ, mệt mỏi hoặc căng thẳng, khả năng tập trung có thể cải thiện khi giấc ngủ và nguyên nhân liên quan được xử lý. Nếu triệu chứng vẫn tăng dần hoặc ảnh hưởng sinh hoạt, cần đánh giá thay vì tiếp tục tự theo dõi.
CBT-I có chỉ là vệ sinh giấc ngủ không?+
Không. CBT-I là can thiệp nhiều thành phần, thường gồm giáo dục về giấc ngủ, kiểm soát kích thích, điều chỉnh thời gian nằm giường, làm việc với suy nghĩ duy trì mất ngủ và kỹ thuật thư giãn. AASM không xem vệ sinh giấc ngủ đơn thuần là một điều trị đủ cho mất ngủ mạn tính.
Cần chuẩn bị gì trước khi đi đánh giá mất ngủ và hay quên?+
Có thể ghi nhật ký ngủ 1–2 tuần, liệt kê thuốc và chất bổ sung đang dùng, mô tả ví dụ cụ thể về việc quên, thời điểm bắt đầu, mức ảnh hưởng đến công việc hoặc sinh hoạt và nhờ người thân đi cùng nếu họ quan sát được thay đổi.
Nguồn tham khảo
- American Academy of Sleep Medicine – Guideline điều trị hành vi và tâm lý cho mất ngủ mạn tính ở người lớn.
- NIH/NHLBI – Sleep Deprivation and Deficiency.
- CDC – Signs and Symptoms of Stroke.
- Alzheimer's Disease International – World Alzheimer's Month.
Biên tập và đối chiếu nguồn: Ban biên tập Y Đức Tâm An · Rà soát chuyên môn: Hội đồng bác sĩ Y Đức Tâm An · Cập nhật ngày 21/09/2026.
Miễn trừ y khoa: Nội dung mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị. Nếu có dấu hiệu thần kinh đột ngột, nguy cơ tự sát hoặc mất an toàn, hãy gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu gần nhất.